کاروَند

(پاتوق اهل قلم)

جمع در فارسی

نکته: از میانِ زبان‌ها‌‌یى که عناصرِ آنها به زبانِ فارسى وارد شده است، فقط زبانِ عربى است که، علاوه بر تکواژهاىِ قاموسى، برخى از تکواژهاىِ دستورىِ آن نیز به فارسى وارد شده است. از جمله‌ی این تکواژها تکواژهاىِ جمعِ عربى است.

علائم جمع در فارسى به دو دسته تقسیم می‌‌شوند :

1) علائمِ جمعِ فارسى؛ 2) علائمِ جمعِ عربى.


 

١. علائمِ جمعِ فارسى

علائمِ جمعِ فارسى عبارت اند از پسوندهاىِ «ـ ها» و «ـ ان».

در گذشته، این دو علامت مرزِ مشخصى داشتند. «ـ ان» بسامدِ بسیارى داشت؛ ولى در زبانِ گفتارِ امروز «ـ ها» جاىِ آن را گرفته است و «ان» فقط در نوشتار به کار می‌‌رود. مثلا، در قدیم می‌‌گفتند «چشمان، درختان»، اما امروزه می‌‌گویند «چشم‌ها‌‌، درخت‌ها‌‌».

امروزه این دو نوع جمع‌بستن تفاوتِ سبکى دارند: به‌کاربردنِ «ـ ان» در جمع بیش‌تر در مرتبه‌ی زبانىِ ادبى به کار می‌‌رود.

 

٢. علائمِ جمعِ عربى

علائمِ جمعِ عربى که واردِ زبانِ فارسى شده اند عبارت اند از

١) پسوندِ «ـ ون»؛

 ٢) پسوندِ «ـ ین»؛

 ٣) پسوندِ «ـ ات»؛

 ۴) جمعِ مکسّر؛

۵) به کاربردنِ مصدر به جاىِ جمع.

 

  • قاعده‌ی کلى این است که سعى کنیم علائمِ جمعِ عربى را در فارسى به کار نبریم، مگر در مواردى که دلیلِ خاصى براىِ استفاده از آنها داشته باشیم.

 

 

١. «ـ ین» و «ـ ون»

آ. این دو پسوندِ جمع می‌‌تواند براىِ کلماتِ عربى به کار رود، اما حتى درموردِ کلماتِ عربى نیز می‌‌توان به جاىِ این دو علامت، علائمِ جمعِ فارسى به کار برد.

درست

پسندیده

مراقبون

مراقبان

مراجعون

مراجعان/مراجعه کنندگان

مراجعین

مراجعان/مراجعه کنندگان

معلمین

معلمان

متخصصین

متخصصان

متعصبین

متعصبان

مخاطبین

مخاطبان

مغضوبین

مغضوبان

 

 

ب. این پسوندها نباید براىِ کلماتِ غیرِ عربى به کار روند :

غلط

درست

داوطلبین[1]

داوطلبان

 بازرسین

بازرسان

 

 

Gکلماتى چون «ارتجاعیون» و «اعتدالیون» و «انقلابیون» و «متحدین» و «متفقین»، که بیش تر کاربردى اصطلاحى دارند و گروهِ خاصى در تاریخ به این نام‌ها‌‌ شناخته می‌‌شوند، باید به همین صورت، با پسوندهاىِ «ـ ین» و «ـ ون» نوشته شوند.

 

  • کلماتى چون «قاسطین» و «سابقون» که کاربردى اصطلاحى در متونِ مذهبى دارند نباید تغییر داده شوند.

 

  • معدودى از کلمات را نیز نمی‌‌توان با «ان» جمع بست. مثلا، کلمه‌ی «سایرین» را نمی‌‌توان به «سایران» تغییر داد؛ زیرا کاملا ناآشنا می‌‌شود.

 

 

٢. «ـ ات»

این پسوند فقط باید براىِ کلماتِ عربى به کار رود، آن هم درصورتِ غلط نبودن.

مثلِ «مراجعات» و «انتقادات».

  • کلماتِ سه حرفىِ عربى را نمی‌‌توان با «ات» جمع بست : «نظرات، نفرات، اثرات، خطرات» در عربى به کار نمی‌‌روند و بهتر است از به کاربردنِ آنها، در صورتى که می‌‌توان معادلِ بهترى به کار برد، خوددارى کنیم.

 

  • گاهى، مفردِ کلمه اى به اشتباه گرفته می‌‌شود و آن را با «ات» جمع می‌‌بندند. مثلا، «تجربیات» جمعِ «تجربیه» است که چنین کلمه اى وجود ندارد. جمعِ عربىِ «تجربه» «تجارب» است.

 

  •  پسوندِ «ـ ات» نیز نباید براىِ کلماتِ غیرِ عربى به کار رود و باید به جاىِ آن از پسوندِ فارسىِ «ها» استفاده کنیم :

 

غلط

درست

پیشنهادات

پیش نهادها

گزارشات

گزارش‌ها‌‌

گرایشات

گرایش‌ها‌‌

نگارشات

نگارش‌ها‌‌

آزمایشات

آزمایش‌ها‌‌

سفارشات

سفارش‌ها‌‌

نمایشات

نمایش‌ها‌‌

ترواشات

ترواش‌ها‌‌

باغات

باغ‌ها‌‌

تلگرافات

تلگراف‌ها‌‌/ تلگرام‌ها‌‌

 

آ. گاهى این پسوند با کلماتِ غیرِ عربى به کار می‌‌رود، اما براىِ تصحیحِ آن، کافى است «ـ ات» را حذف کنیم و کلمه را مفرد به کار ببریم :

غلط

درست

گمرکات[2]

گمرک

 

 

ب. گاهى این پسوند به صورتِ «جات» به کار می‌‌رود که ظاهراً این نوع جمع را خودِ اعراب درموردِ کلماتِ فارسى به کار می‌‌برده اند.

غلط

درست

نوشتجات

نوشته‌ها‌‌

روزنامجات

روزنامه‌ها‌‌/ نشریات

کارخانجات

کارخانه‌ها‌‌

دستجات

دسته‌ها‌‌

حوالجات

حواله‌ها‌‌

 

پ. در این مورد، می‌‌توان گاهى کلمه را به صورتِ مفرد آورد.

 

غلط

درست

سبزیجات

سبزى

شیرینى‌جات

شیرینى

 

ت. جمع بستنِ کلماتِ عربى (جمع در جمع) اکثراً نادرست است و باید از آن پرهیز کرد :

غلط

درست

لوازمات

لوازم

وجوهات

وجوه

شئونات

شئون

امورات

امور

نذورات

نذور/ نذرها

اصولات

اصول

شعبات

شعب/ شعبه‌ها‌‌

 

تبصره: همه‌ی مواردِ جمع درجمع غلط نیست و مثلا امروزه شاید کم ترفارسى زبانى بداند که «جواهر» جمعِ «جوهر» (گوهر) است و «جواهرات» جمع درجمع.

 

 

3. جمعِ مکسَّر

آ. جمعِ مکسّر براىِ کلماتِ عربى، در صورتِ درست بودنِ آن در زبانِ عربى، صحیح است:

 

مفرد

جمع

خلیفه

خلفا

امیر

اُمرا

کتاب

کتب

منزل

منازل

سلسله

سلاسل

 

ب. جمعِ مکسّر براىِ کلماتِ عربى، حتى اگر نادرست باشد، گاهى در فارسى جایز است :

مفرد

جمعِ مکسرِ عربى

جمع درجمعِ در فارسى

طالب

طلبه

طلاب

عامل

عمله

عمله‌ها‌‌

 

پ. جمعِ مکسّر براىِ کلماتِ فارسى جایز نیست :

غلط

درست

فرامین

فرمان‌ها‌‌

میادین

میدان‌ها‌‌

بنادر

بندرها

پاکات

پاکت‌ها‌‌

 

 

ت. در فارسى، به جمعِ مکسّر، البته براىِ کلماتِ عربى، نیاز داریم؛ زیرا :

1) در همه جا، نمی‌‌توان جمعِ فارسى به جاىِ آن به کار برد. مثلا، «علوم» مترادفِ «علم‌ها‌‌» نیست؛ «فنون» مترادفِ «فن‌ها‌‌» نیست؛ «مقامات» مترادفِ «مقام‌ها‌‌» نیست و هر کدام از این کلمات باید در جاىِ مناسبِ خود به کار روند.

 

2) وقتى جمعِ مکسّر به کار می‌‌بریم، «مجموع» را در نظر داریم، «یک مجموعه» را. مثلا، در کلمه‌ی «طلاب» جمع منظور است، اما در «طلبه‌ها‌‌» منظور اجزا و افراد است.

 

 

4. «مصدر» به جاىِ «جمع»

1. گاهى در فارسى، پسوندِ مصدرسازِ «ـ یت» براىِ جمع بستن به کار می‌‌رود که بیش تر براىِ انتزاعى کردنِ مفهوم است. بهتر است، در صورتى که می‌‌توانیم معادلِ بهترى جانشینِ آن کنیم، از آوردنِ آنها خوددارى کنیم.

ناپسند

پسندیده

روحانیت

روحانیان/ روحانیون

اما اگر نمی‌‌توانیم براىِ مفهومى انتزاعى که در ذهن داریم تعبیر بهترى بیابیم، بهتر است همان مصدر را به کار ببریم. مثلا، در مواردى نمی‌‌توان «انسان‌ها‌‌» را به جاىِ «بشریت» به کار برد؛ زیرا «بشریت» انتزاعى است و «انسان‌ها‌‌» عینى.

 

2. گاهى، خودِ مصدر به جاىِ جمع به کار می‌‌رود و نمی‌‌توانیم به جاىِ آن جمعى فارسى به کار ببریم؛ زیرا مرادِ ما مفهومى انتزاعى است و جمعِ فارسى آن را عینى می‌‌کند.

انتزاعی

عینى

استکبار

مستکبران

ارتجاع

مرتجعان

استعمار

مستعمران، استعمارگران

 

 

محل انتشار: شیوه‌نامه‌ی دایره‌المعارف پزشکی اسلام و ایران،  فرهنگستان علوم پزشکی، 1384.

 


[1] . «داوطلب» از دو جزء تشکیل شده است: «داو» (فارسى، به معنىِ «نوبت») و «طلب» (عربى، به معنىِ«خواستن» و در اینجا «خواهنده») است.

[2] . در صورتى که کلمه‌اى در سبکِ ادارى اصطلاح شده باشد، جایز نیست آن را تغییر دهیم، حتى اگرساختِ نادرستى داشته باشد. مثلا، «اداره‌ى گمرکات» را نمى‌توان تغییر داد.

  
نویسنده : هومن عباسپور ; ساعت ٦:۱٤ ‎ب.ظ روز ۳٠ فروردین ۱۳۸٩