کاروَند

(پاتوق اهل قلم)

جویباری بخاری

جویْبارىِ بُخارى، اَبواِسْحاق. از شاعران عصر سامانى، در حدود قرن چهارم هجرى. نام او را نظامى عروضى (ص 44 متن) «ابواسحاق جویبارى» و عوفى (ج 2، ص 11) «ابواسحاق ابراهیم بن محمد بخارى جویبارى» و هدایت (ص 665) «ابواسحاق محمد بن ابراهیم بن محمد» ذکر کرده‌اند


کهن‌ترین منبعى که نام جویبارى را در آن سراغ داریم چهارمقاله‌ى نظامى عروضى است که نام جویبارى را در کنار شاعران عصر سامانى، از جمله رودکى و کسایى و ابوالعباس ربنجنى و ابوالحسن آغاجى، آورده و نوشته است که «اسامى ملوک عصر و سادات زمان به نظم رائع و شعر شائع این جماعت باقى است.» (نظامى عروضى، ص 44 متن) و همین گفته‌ى نظامى عروضى گواه آن است که جویبارى شعرهایى در مدح امیران سامانى داشته است. اما، آگاهى ما از زندگى جویبارى منحصر است به چند سطرى از لباب الالباب (ج 2، ص 11) که  عوفى درباره‌ى جویبارى نوشته است «زرگرى استاد و شاعرى کامل بوده و غزل لطیف مى‌سروده» و سپس، غزلى پنج‌بیتى از او مى‌آورَد که تنها شعرى است که از جویبارى مى‌شناسیم.

در دیگر منابع، درباره‌ى زندگى و شعر جویبارى سخنى نمى‌یابیم تا مجمع الفصحاى هدایت که تکرار همان گفته‌هاى عوفى است با نقل همان شعر، جز آن‌که بیتى از آن را حذف کرده و مصرع‌هاى بیت اول را جابه‌جا آورده است. منابعِ پس از هدایت یا از عوفى نقل کرده‌اند یا از هدایت (از جمله نک: دایرة‌المعارف شوروى تاجیک، ذیل «جویبارى»؛ مدبرى، ص 63-64؛ صفا، ج 1، 396-397؛ اداره‌چى گیلانى، ص 41).

غزل بازمانده‌ى جویبارى، به لحاظ سبکى، شبیه غزل‌هاى رودکى و اغلبِ غزل‌هاى سبک خراسانى است و با آن‌که تنها چند بیت از این شاعر باقى مانده است، سبک‌شناسان، براى نشان‌دادن ویژگى‌هاى سبک خراسانى، بیت‌هاى او را شاهد آورده‌اند.

علاوه بر لطافت و روانى و توصیفات ساده، که مشخصه‌ى غزل‌هاى آن دوره از سبک خراسانى است (محجوب، ص 87)، ویژگى‌هاى دیگرِ سبک خراسانى در آن مشهود است :

تشبیه مکنى : نوعى استعاره که اغلب قدما آن را تشبیه مکنى مى‌خوانند و در آن دوره بسیار متداول بوده است در ابیات اول و دوم این غزل مى‌یابیم (شفیعى کدکنى، ص 407)؛

 

حرف اضافهى پیرامونى (حرف اضافهى مضاعف) :

به سوى هر دو مهش بر دو شاخ ریحان بود (محجوب، ص 46)؛

 

موازنه :

به ابر پنهان کرد آفتاب تابان را

به سبزه بنهفت آن لاله‌برگ خندان را؛

 

التفات :

به ابر نیسان مانم کنون من از غم او

سزد که صنعت خوب است ابر نیسان را؛

 

ردالصدر على العجز : همان بیتِ «به ابر نیسان...» (همان، ص 65).

ویژگى دیگرِ این غزل آن است که، جز در بیت اول، کلمه‌ى قافیه‌ى هر بیت در مصرع اول آن بیت آمده است :

به روى هر دو مهش بر دو شاخ ریحان بود

به شاخ مورد بپیوست شاخ ریحان را

بتى که خسته‌دلان را به بوسه درمان است

دریغ دارد از این درددیده درمان را

به ابر نیسان مانم کنون من از غمِ او

سزد که صنعت خوب است ابر نیسان را

به یک گذر که سحرگاه بر گلستان کرد

بهشت کرد سراسر همه گلستان را

 

تکرار واج : همه‌ى بیت‌هاى این غزل با «ب» آغاز مى‌شود که، با احتساب دو مصرع دومِ بیت‌هاى اول و دوم، فقط سه مصرع از دَه مصرع این شعر با «ب» شروع نمى‌شوند. ضمناً، تکرار «د» نیز در مصرع «دریغ دارد...» درخور توجه است.

محجوب (ص 128) در ذکر اقتباس و نقل مضمون از شاعران قرن چهارم ق، به بیتى از سروش اصفهانى اشاره کرده که مضمون بیت «به روى هر دو...» را از جویبارى گرفته است (براى اطلاعات بیشتر، نک: مجحوب، همان).

 

 

منابع :

اداره چى گیلانى، احمد، شاعران هم‌عصر رودکى، تهران، 1370ش؛

دایرة‌المعارف شوروى تاجیک، دوشنبه، 1988؛

شفیعى کدکنى، محمدرضا، صور خیال در شعر فارسى، تهران، 1366ش، چاپ سوم؛

صفا، ذبیح‌الله، تاریخ ادبیات در ایران، تهران، 1366ش، چاپ هفتم؛

عوفى، محمد، لباب الالباب، به کوشش ادوارد براون و محمد قزوینى، لیدن، 1903 و 1906؛

محجوب، محمدجعفر، سبک خراسانى در شعر فارسى، تهران، بى‌تا؛

مدبرى، محمود، شرح احوال و اشعار شاعران بى‌دیوان در قرن‌هاى 3-4-5 هجرى قمرى، تهران، 1370ش؛

نظامى عروضى سمرقندى، احمد بن عمر بن على، چهارمقاله، به کوشش محمد قزوینى و محمد معین، تهران، 1381ش، چاپ دوم.

هدایت، رضاقلیخان، مجمع الفصحا، تهران، 1382ش، چاپ دوم.

 

محل انتشار مطلب: دانشنامه‌ی زبان و ادب فارسی فرهنگستان زبان و ادب فارسی، به سرپرستی اسماعیل سعادت، جلد دوم.

  
نویسنده : هومن عباسپور ; ساعت ٥:۱٦ ‎ب.ظ روز ٢٠ فروردین ۱۳۸٩